Βιβλιοθήκη > Εισηγήσεις > Η επιθυμία η εικόνα και φαντασίωση στο όνειρο - Σελίδα 3

Η επιθυμία η εικόνα και φαντασίωση στο όνειρο - Σελίδα 3

Ευρετήριο Άρθρου
Η επιθυμία η εικόνα και φαντασίωση στο όνειρο
Σελίδα 2
Σελίδα 3
Σελίδα 4
Σελίδα 5
Όλες οι Σελίδες

       Mπορουμε να πούμε λοιπόν ότι στο όνειρο αυτό το αδύνατο να συλλάβει νοητικά ο πατέρας τον εαυτό του να ονειρεύεται το τρέχον όνειρο-όπως κάθε ονειρευόμενος-συμπίπτει με το αδύνατο της απάντησης στην ερώτηση του παιδιού, με το αδύνατο της συνάντησης με ένα πεθαμένο,με το αδύνατο για ένα πεθαμένο να μιλήσει,, με το αδύνατο της συνάντησης πατέρα και παιδιού,με το αδύνατο όπως γράφει ο Philippe Julien όσον αφορά την βλεπτική(scopique) ενόρμηση στο ίδιο όνειρο.''από εκεί που το παιδί τον κοιτά, ο πατέρας δεν το βλέπει;και από εκεί που ο πατέρας το κοιτά, το παιδί δεν τον βλέπει.Υπάρχει σχιση.Ασύμπτωτη συνάντηση.(entre-vue biaisée)''[18] Το βλέμμα έπαψε να στηρίζεται από την εικόνα, η φαντασίωση έπαψε να είναι η οθόνη που κρύβει το πραγματικό.Η ενόρμηση έπαψε να έχει Vorstellungrepräsentanz μέσα στην συνέχεια (η μάλλον την ασυνέχεια) των εικόνων του oνείρου.[19]Ο θόρυβος από το διπλανό δωμάτιο μαρτυρά αυτή την έλλειψη Vorstellungrepräsentanz .Kαι πίσω από αυτή την έλλειψη είναι η επερχόμενη Trieb, η επερχόμενη ενορμηση.Από την έλλειψη ενός υπέχοντος θέση παράστασης για την ενόρμηση, η εικόνα γίνεται αβάσταχτη απόλαυση(jouissance) του Άλλου(η αποκλεισμένη από το ασυνείδητο απόλαυση).Αιμομικτική απειλή.Αν το όνειρο συνέχιζε ακόμη, λόγω μεγάλης κούρασης για παράδειγμα, τρομακτικές εικόνες,μυθικού τύπου,θα το συνόδευαν.

         Αυτό που ξυπνά κατά τον Lacan είναι το πραγματικό η συνάντηση ως ανέκαθεν αποτυχημένη.Κατά τον Lacan το πραγματικό είναι το αδύνατο για το υποκείμενο του σημαίνοντος.Αφορά, όπως και η απόλαυση το πέραν της αρχής της ευχαρίστησης, μέχρι το τραύμα.Το πραγματικό είναι αυτό που έρχεται πάντα στην ίδια θέση-στη θέση αυτή που το υποκείμενο ως σκεπτόμενο δεν το συναντά ποτέ…….Το αδύνατο δεν σταματά να μην γράφεται.

                               Το όνειρο και η επιθυμία του Άλλου

 

       Ο Lacan υποστηρίζει ότι ακόμη και στο παιδικό όνειρο της μικρής Aννας Freud, η οποία προφέρει παραμιλώντας διάφορα εδέσματα, πραγματικότητα της ικανοποίησης είναι πραγματικότητα της ικανοποίησης ως απ-αγορευμένης(inter-dite).Η απαγόρευση στο όνειρο αυτό[20] ήταν τα που είχε ακούσει όταν ζήτησε τα εδέσματα αυτά και της τα αρνήθηκαν. Αυτή η απαγόρευση είναι αμιγώς εξωτερική μέχρι κάποια ηλικία,αλλά υπεισέρχεται παρά ταύτα στα όνειρα που ο Freud θεωρούσε ότι εκφράζεται η εκπλήρωση μιας επιθυμίας μη απωθημένης χωρίς παραμόρφωση.Αντιθέτως, ο παράγοντας που δεν υπεισέρχεται στα όνειρα αυτά είναι η λογοκρισία.Γιατί η λογοκρισία στο όνειρο προϋποθέτει την απαγόρευση όχι ως εξωτερική αλλά ως συνέπεια του υπερεγώ.Η λογοκρισία για τον Lacan είναι ''ο νόμος ως μη καταληπτός''.[21].Είναι τα σημεία όπου επενέβη το υπερεγώ και η λογοκρισία, είναι οι σκέψεις που ανεστάλησαν κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι μη αγορευμενες, οι σκέψεις που ειπώθηκαν με ένα τρόπο προβληματικό, και οι οποίες έκαναν να εμφανιστεί το ερώτημα της επιθυμίας που το όνειρο θα αναλαμβάνει επίσης να εκφράσει.Είναι η επιθυμία που επιμένει να αναγνωστεί.Και στην περίπτωση αυτή το όνειρο παράγεται στην συμβολή της επιθυμίας με την απ-αγόρευση.Στο σεμινάριο της επιθυμίας και της ερμηνείας, ο Lacan μιλάει για την επιθυμία στο όνειρο του ενήλικα.''Αλλά αυτή η επιθυμία είναι το σημάδι μιας απώθησης που στο επίπεδο αυτό παρουσιάζει ως λογοκρισία………Αυτό που αρθρώνει ως μη πρέπον να ειπωθεί είναι αυτό ακριβώς που έχει να πει,και αυτό από το οποίο περνά αυτό που όντως λέγεται στο όνειρο.Αυτό μας φέρνει σε κάτι που συνδέεται με την πιο βαθιά δομή του σημαίνοντος .''[22]

        Η ανάλυση του ονείρου που προσέθεσε ο Freud στην Trαumdeutung το 1913 (αφού το είχε ήδη δημοσιεύσει στο άρθρο ''Διατυπώσεις πάνω στις δυο αρχές των ψυχικών γεγονότων'' το 1911[23]) και το οποίο σχολίασε ο Lacan στο ίδιο σεμινάριο θα μας επιτρέψουν να εισάγουμε την ασυνείδητη φαντασίωση στο όνειρο με την οποία θα ασχοληθούμε και παρακάτω.''Ενας άντρας που φρόντισε τον άρρωστο πατέρα του και που πολύ υπέφερε από το θάνατο του, ονειρεύεται λίγο μετά το θάνατο κατ επανάληψη ότι ο πατέρας του ήταν και πάλι ζωντανός και του μίλαγε όπως συνήθως.Αλλά ταυτόχρονα αισθανόταν πολύ επώδυνα,ότι (παραδόξως πως) ενώ ήταν πεθαμένος,δεν το ήξερε παρά ταύτα''.Ο Freud ερμηνεύει το όνειρο αυτό προσθέτοντας στη συνέχεια του το(nach seinem Wunsch)και στη συνέχεια του το ότι (dab er wunschte).Γιατί ο γυιος,ενώ φρόντιζε το άρρωστο πατέρα του είχε κατ' επανάληψη ευχηθεί το θάνατο του.Είχε κάνει την ελεήμονα σκέψη ;.Στο πένθος που ακολούθησε, ασυνείδητα κατηγόρησε τον εαυτό του αυτή του την ευχή που του είχε υπαγορεύσει η συμπόνια,σαν να είχε όντως συμβάλει στην συντόμευση της ζωής του άρρωστου.Η αφύπνιση παιδικών τάσεων κατά του πατέρα επέτρεψε το να εκφραστεί υπό μορφήν ονείρου, αλλά ακριβώς η ολική αντίθεση μεταξύ της πηγής του ονείρου και της σκέψης που είχε κάνει ενώ δεν κοιμότανε θα ήταν υπεύθυνη για την παραδοξότητα του ονείρου..''

     Ο Lacan ορμάται από το όνειρο αυτό και την αναφορά του Freud στις προτάσεις που λείπουν από το έκδηλο περιεχόμενο για να διαλευκάνει την υλικότητα αυτού που είναι πραγματικά απωθημένο το Real verdrängt.Θα προσπαθήσουμε να δώσουμε μια περίληψη παραθέτοντας επίσης κάποια κομμάτια αυτής της δύσκολης αλλά σημαντικής ,κατά την γνώμη μας ανάπτυξης που κάνει κατά τη διάρκεια πολλών συνεχόμενων συνεδριών του σεμιναρίου ''Η επιθυμία και η ερμηνεία της''.[24]Ακολουθώντας τις παρατηρήσεις του Freud, ο Lacan λεει πως το ότι ο γυιος ευχήθηκε το λυτρωτικό θάνατο του πατέρα του χωρίς βέβαια να του το δείξει, του είναι εντελώς προσιτό ως συνειδητή ανάμνηση, στο συνεχές κείμενο της συνείδησης.''Αν το όνειρο αφαιρεί από ένα κείμενο κάτι το οποίο δεν έχει διόλου διαφύγει από τη συνείδηση του υποκειμένου,αν το αφαιρεί , αυτό ακριβώς το φαινόμενο της αφαίρεσης παίρνει θετική άξια''(……)''Αυτή η έκθλιψη είναι το ίδιο πράγμα με την απώθηση;Είναι το συμμετρικά το ίδιο, το αντίθετο;(……)Aυτή η έκθλιψη ισοδυναμεί με μια αντικατάσταση των όρων που λείπουν με ένα κενό ,ένα μηδενικό-αλλά ένα μηδενικό δεν είναι τίποτα-και το αποτέλεσμα για το οποίο πρόκειται μπορεί να χαρακτηριστεί ως αποτέλεσμα μεταφοράς.Το όνειρο είναι μια μεταφορά.Από αυτή τη μεταφορά κάτι καινούργιο αναφαίνεται. Το κάτι που αποτελεί νόημα,ένα σημαινόμενο,ένα σημαινόμενο, αναμφισβήτητα αινιγματικό.''Αινιγματικό καθότι στο σενάριο αυτό εμφανίζεται ένας πεθαμένος που μιλά και αυτός που κάλεσε το προσφιλές πρόσωπο από το βασίλειο των νεκρών δεν μπορεί να του πει κυριολεκτικά τίποτα από την αλήθεια της καρδιάς του.

     Ως πρώτο σημείο, ο Lacan χαρακτηρίζει αυτό το σενάριο ονειρική φαντασίωση .Η ονειρική φαντασίωση έχει άλλο βεληνεκές από μια φαντασίωση ασυνείδητη η μη, της μη ενυπνίου ζωής.Ως δεύτερο σημείο ο Lacan αναρωτιέται ποια είναι η λειτουργία της φαντασίωσης αυτής σε σχέση με την απώθηση που θεωρούμε πρωθύστερη-την αρχαϊκή οιδιπόδεια ευχή θανάτου-και που είναι η σχέση αυτής της απώθησης με τα σημαίνοντα που απομόνωσε ο Freud στο όνειρο, δηλαδή τη σχέση που υπάρχει μεταξύ των σημαινόντων της διήγησης αφ ενός αφ ετέρου,και εκ τρίτου. Στη φαντασίωση του ονείρου ο γυιος αναλαμβάνει τον πόνο που υποθέτει ότι υπέστη ο πατέρας του όταν από την υπερβολή της οδύνης της αρρώστιας του υπήρχε ενώ τίποτα άλλο δεν τον κατοικούσε παρά η οδύνη της ύπαρξης του.Στον πόνο της ύπαρξης όταν η επιθυμία δεν είναι πια εκεί, όταν το υποκείμενο έχει εξαντλήσει την οδό της επιθυμίας μην βρίσκοντας τίνος κρίματος υφίσταται την τιμωρία δεν του απομένει παρά να συμπεράνει ότι δεν είναι τιμωρία κανενός αλλού κρiματος παρά του ότι ύπαρξε μέσα σε αυτή την επιθυμία.Και βρίσκεται έτσι στο σημείο όπου δεν υπάρχει άλλη δυνατή αναφώνηση από το ''μη φυναι'', όπου καταλήγει η ύπαρξη που έφτασε στην κατάργηση της επιθυμίας της.Κάνοντας τον πατέρα του να ξαναζεί στο όνειρο και   αναλαμβάνοντας αυτή την υποτιθέμενη οδύνη του από τη μια ενουχίζοντας τον πατέρα από την άλλη, μέσω μιας ταύτισης με τον επιτοθέμενο-και εδώ είναι η καινοτομία της ερμηνείας του Lacan-,ο γυιος μπορεί έτσι να συνεχίζει να αγνοεί (άγνοια που στο όνειρο προβάλει στον πατέρα) ότι με το θάνατο του πατέρα του, εφ εξής, βρίσκεται και ο ίδιος με τη σειρά του αντιμέτωπος με το θάνατο,με την οδύνη του υπάρχειν,και με το γεγονός ότι τώρα είναι η σειρά του να ευνουχιστεί.Πράγμα από το οποίο,μέχρι τώρα,η παρουσία του πατέρα τον προστάτευε.Και ο Lacan σχολιάζει εν προκειμένω ότι αυτό είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο περιστρέφεται κατά τον Freud το σύμπλεγμα του Οιδίποδα.

       Ο Lacan προτείνει συμπερασματικά τρία επίπεδα ερμηνείας στο όνειρο αυτό.Ο ονειρευόμενος είχε όντως ευχηθεί,ενώ ο πατέρας του δεν το γνώριζε ,το θάνατο του πατέρα, του πράγμα που υπάρχει ήδη στη συνειδητή σκέψη του ονειρευομενου.Το δεύτερο επίπεδο ερμηνείας αφορά το ότι ήταν ήδη πεθαμένος εδώ και πολύ καιρό σύμφωνα με την οιδιπόδεια ευχή.Αλλά όπως λέει πρόκειται επίσης για το ότι ''αυτη η ευχή ευνουχισμού του πατέρα με την επιστροφή της στο γιο, είναι κάτι που υπερβαίνει κατά πολύ κάθε δικαιολογήσημη επιθυμία.Αν είναι, όπως το λεμε, μια δομική αναγκαιότητα, μια σημαίνουσα αναγκαιότητα, -και εδώ η ευχή δεν είναι παρά προσωπείο σε ότι υπάρχει πιο βαθύ μέσα στη δομή της επιθυμίας, όπως την προδίδει το όνειρο-δεν είναι τίποτα άλλο ,όχι μόνο μια ευχή ,αλλά η ουσία του ,του συσχετισμού, της αναγκαίας αλληλουχίας που απαγορεύει στο υποκείμενο να ξεφύγει από την αλυσίδα της ύπαρξης ως προσδιορισμένης από τη φύση του σημαίνοντος.''Στο σημείο αυτό που το υποκείμενο οφείλει να προορίζεται σε μια τελευταία άγνοια η απώθηση αφορά όχι κάτι το πλήρες,και κατανοήσιμο, αλλά την έκθλιψη ενός αμιγούς και απλού σημαίνοντος, του nach, του κατά,αυτού που υπογράφει την συμφωνία η τη διαφωνία μεταξύ της εκφοράς και του σημαίνοντος, μεταξύ αυτού που υπάρχει στο συσχετισμό μέσα στο εκφερόμενο και αυτού που είναι μέσα στις αναγκαιότητες της εκφοράς''.

     Έτσι βλέπουμε την απώθηση με τους ιδιαίτερους χαρακτήρες που την προσδιορίζουν να λαμβάνει χώρα σε σχέση με την οδυνηρή εμπειρία του υποκείμενου ( την απώλεια του πατέρα του) και μολονότι αφορά κάτι που είχε ήδη απωθηθεί σε σχέση με την οιδιπόδεια ευχή,αυτό που απωθείται κατά τη διάρκεια του ονείρου έχει να κάνει με το αίνιγμα της επιθυμίας στο οποίο η απώλεια του αγαπημένου προσώπου εκθέτει το υποκείμενο.

     Τελικά το όνειρο μπορεί να εκφράσει την επιστροφή του απωθημένου που έχει ίσως ήδη λογοκριθεί κατά τη διάρκεια της ημέρας-αλλά ίσως και όχι- και που επιμένει να εκφραστεί με αυτό το καινούργιο εκφερόμενο που είναι το όνειρο, όπου θα εκφραστεί όμως μέσω μιας νέας λογοκρισίας(το απωθημένο υπήρξε κάποτε λόγος του άλλου και κυρίως αυτού του πρωταρχικού 'Αλλου που ήταν η μητέρα, τότε που το υποκείμενο είχε να κάνει με το αίνιγμα της επιθυμίας της.)Αλλά εκφράζει επίσης τη συνάντηση με το αίνιγμα της επιθυμίας του Άλλου[25] διά μέσου των ημερήσιων κατάλοιπων.Αυτό που συμβαίνει στο όνειρο είναι η κρυπτογράφηση (chiffrage) της μέσω των μεταφορο-μετωνυμικών διεργασιών.Ο Freud μίλαγε σε αυτό το επίπεδο για ψυχική σύνδεση.[26]Η κρυπτογράφηση αυτή αποσκοπεί στην ακύρωση της απόλαυσης του Άλλου,του Άλλου δηλαδή στο επίπεδο του ψυχικού τραύματος.Η διεργασία αυτή που εκτός από τη διεργασία του ονείρου είναι, κατά τον Lacan και η διεργασία του ασυνείδητου έχει ένα όριο,πέραν του οποίου είναι η συνάντηση με το πραγματικό.Πολύ μεταγενέστερτα από τα κείμενα που εξετάσαμε ο Lacan θα θεωρήσει το όριο αυτό της κρυπτογράφησης από το ασυνείδητο ως αυτό που το ασυνείδητο δεν μπορεί να εγγράψει όσον αφορά τη σχέση των φύλων.[27]Aλλά η ιδέα αυτή υπάρχει ήδη στον Lacan από το σεμινάριο ΙΙ.[28]



French (Fr)Greek